Polybios’un Tarihler’i ve Tarihçiliği Üzerine Notlar

 

    Polybios’un Tarihler’i, Roma’nın yükselişini siyasi ve askeri açıdan, bunları da kuşatan bütün bir uygarlığın kültür örgüsünü mahiyeti ve nitelikleri bakımından bahis konusu yapar. MÖ II.yüzyıla gelindiğinde, egemenliğini yitirerek boyunduruk altına giren Helenlerin, uğradıkları sarsıcı değişimleri açıklama ihtiyacı duyduğundan olsa gerek, yüksek kafalardan bekleneceği üzere Polybios, genişleyen ve güçlenen Roma hakimiyetinin nedenlerini izah çabasına girişir. Bu yönüyle onun Tarihler’ini kendisinin ve halkının hikâyesinden bağımsız düşünemeyeceğimiz gibi bu hikâyeyi eserin telifini tahrik ve teşvik eden bir mehaz olarak görmek de mümkün.

Polybios’un çalışmasını gerekçelendiren anahtar kelime ‘nasıl?’ sorusudur. Romalılar geniş olduğu gibi beşeri ve fiziki anlamda zorlu bir coğrafyada güçlü hâkimiyetlerini nasıl tesis ettiler? Diğer devlet ve topluluklara karşı nasıl üstünlük sağladılar? Onların ordularına nasıl galebe çaldılar? Özelde ait olduğu Helen dünyası üzerinde ve genel olarak Akdeniz havzasının önemli bir kısmında ‘Kratesantes Romaioi’ yani Roma iktidarının tesisi nasıl mümkün olabildi? Bu türden sorular, onun Tarihler’inin inşasında kendilerine cevap aranan esaslı sorular olmuştur.

  

    Müellifin olay akışına yer vermekle birlikte nedenlere özenle vurgu yapması ve bunları, edinildikleri tarihsel cereyanlardan soyutlanarak genel-geçerlik niteliğine eriştirilebilir unsurlar olarak görmesi, onun tarih mesaisinin felsefi/hikemi boyutu hakkında bir fikir verir. Bu felsefi/hikemi boyut elbette mistik yahut mutlakçı yargıları kapsamaz. Özlü ve sarih biçimiyle ifade edilebilirse şayet; tarihsel olaylar bizzat değişimi ifade etmelerine ve meydana gelişlerinde birçok değişken söz konusu olmasına rağmen onları kendilerinden dersler çıkarılabilir, ibretler alınabilir kılan, benzerliklerin ötesinde aynılıklar içermeleridir.

    Doğrusu bu anlayış Polybios’a özgü değildir. Geçmişte olup bitenleri kayda değer bulan, yani geçmişi ‘tarih’ olarak gören her kişide hiç değilse gizil bir inanç, derin bir sezgi olarak mevcuttur. Bu manada Polybios’u farklı kılan ise onun tarihe olan bu teveccühü bir kavrayış/tasavvur olarak öne çıkarması ve tarihyazımının hikmet ve sebeb-i telifiyle birlikte nazariyesini bu düstur zemininde inşa etmesidir.