Acının Omuzlanışı
Bir İsmet Özel şiiridir ‘Acının Omuzlanışı’. Her ne kadar şiirin
çağrıştırdığı yalnızlık, yabancılaşma ve modern hayatın karmaşasına atıf yapsa
da bu mektup, şiirin içeriği hakkında değil, tastamam acıya ve onun
omuzlanışına dair olacaktır.
Acı, ne için?
İnsan neden acı çeker? Anlamlar yüzünden. Kişiler, nesneler
ve olaylar hakkındaki tanım, tarif ve tavsifler olarak anlamlardan ziyade
bunlarla varoluşumuz arasında kurduğumuz veya bizim dışımızda kurulup bize
aşılananlarla kurduğumuz ilişkiden doğan anlamları kastediyorum. Başka bir
ifadeyle, insanın anlam yolculuğu bağlar kurma ve koparma yolculuğudur. Bağlar,
bizim hem dünyaya ve oradakilere, hem kendimize, hem de kendimizle dünya
arasındaki münasebete ilişkin idrakimizi kurar. Belki bu yüzden ölüm yoluyla
gerçekleşen kopuş çoğu zaman insan için en büyük acı olarak tarif edilmiştir.
Öyle ya, birini yitirmek onun somut olarak yaşamımızdan ayrılmasının ötesinde
onunla kurduğumuz anlam bağının diğer ucunda bir muğlaklık ve durağanlık
meydana getirir. Şu halde muğlaklık mümkün olduğunca netleştirilmeli, durağanlığa
izah getirilmelidir. Bu bir mutlak kopuş
mudur? Eğer öyleyse geriye dönüp baktığımızda gördüğümüz, hatırladığımız bunca
anlamın hükmü nedir? Tıpkı kesilmiş bir uzuvda açık kalan sinir uçları ve
damarlar gibi anlam bağını kuran, histen ayrışamayan düşünceler de öylece açık
kalmıştır. Parmak kaybetmekle kol kaybetmenin acısı ve yol açtığı zorluklar bir
olmadığı gibi anlam bağını güçlü kurduğumuz ve kendimize-dünya(mız)-y-a sıkı
sıkıya bağdaştırdığımız kimselerin kaybıyla söz konusu bağı görece zayıf
kurduğumuz kimselerin kaybı asla bir olmaz.
Hasılı, kopuşun niteliği hakkında hüküm verilmeli, buna göre
muğlaklığın ve durağanlığın da izahı yapılmalıdır. Ne var ki hüküm ve izah,
insan için en büyük sınavlardan. Kuşkusuz zekâ doğurgandır; yeterince zeki olan
herkes kundağında neyin ne olduğu hakkında onlarca hatta yüzlerce analiz ve
sentez bulabilir ancak hiçbir zekâ bir başına hayırlı bir evlât vermede yeterli
değildir. Nitekim o İblis’in de anasıdır, nasıl İblis insan soyuna musallat
olduysa zekâ da kişinin dünyasındaki anlam soyuna musallat olabilir. Orada
gökdelenlerin, ısıtma sistemlerinin, otoyolların, makinalı tüfeklerin ve atom
bombasının olduğu bir medeniyet inşa edebilir; hem kendini hem de dünyayı
çürüten, çökerten bir medeniyet.
Pekâlâ, hükmü nasıl verecek, izahı nasıl yapacağım? Eğer bu
bir yolculuksa benim kendime dair, dünyaya dair, dünyayla kendi aramdaki ilişkiye
ve oradaki konumuma dair verdiğim hükümler ve getirdiğim izahlar mutlak olamaz.
Bu bir yolculuksa bir yandan yola devam etmelidir; fakat istikamet de hüküm ve
izahların çocuğu değil mi? Ancak orada bir şey belli belirsiz kendini
gösteriyor: Varoluşuma dair en derin inançlarım. Anlıyorum ki bunların neredeyse
hiçbiri ‘tarihsel ben’in yolculuğunu aşan şeyler değil. Renkler, kokular,
sesler, anne, baba, ev; bir çocuğun annesiyle kurduğu bağın hükmü ve izahı ne
ola? Hiçbir tehlikeden kaçamayan, hiçbir şeye uzanamayan, bunların ne anlama
geldiğini dahi bilemeyen, sadece kıpraşıp duran ve tek tepki becerisi ağlamak,
çokça ağlamak olan bir şeycik. Anne, varoluşun ilk yankısı. Emziren, saran,
temizleyen, ısıtan, koşup yetişen, bakan ve gülen. İçimizde ömürlük bağlar ve
bahçeler kuran anlam yağmuru.
Babayı ise daha geç anlarız. Babayı anlamak, özellikle bir
erkek için, kimi zaman yolculuğun kendisi kadar uzun sürer. Baba ne için ve ne
kadar orada? Onun yeri nedir? Babayı anlamak herhalde göğü ve ötesini anlamaya
benzer. Güneş, yağmur, kar, fırtına, yıldırımlar; yağmursuz ekin olmaz, kar
soğuktur ama toprağa örtüdür. Güneşe uzun süre bakamazsınız ancak bütün tabiat
onun ışığına müteveccihtir, siz de öyle. Uzun süren uzaklığı ve görünmezliği soğuk
iklimlere, tersi çöllere vesiledir. Yıldırımlar toprağın verimini artırır ve
bazen, enfüste yahut afakta, fırtınalı bir gecede denizde kaybolmuş olana karayı
bir an olsun göstererek “kurtulabilirim, kurtulmak için oraya yüzmeliyim”
dedirtir. Fırtınanın anlamını ise henüz tam olarak bilmiyorum.
Bir yanda onlardan bize kalan varoluş yankıları, yetişip
sarmalar, sıcaklıklar, bakışlar ve gülüşler, bağlar ve bahçeler, gök ve ötesi;
diğer yanda bizim bu mirası alıp çıktığımız yolculukta keşfettiklerimiz. Ev bir
çocukta kurulan ilk anlam dünyasıdır. Bu bakımdan “Eve dönmek” bahsinin yolculuğumuzda
mühim bir yeri olsa gerek. Orada dünyada ilk planda aklımıza gelenden çok fazla
şey vardır; doğru ve yanlış, dost ve düşman, yakın ve uzak, tat ve zevk, imkân
ve yoksunluk, çokluk ve yalnızlık, gürültü ve sessizlik, ihtimam ve ilgisizlik,
takdir ve tenkit, telaş ve sükûnet, hiddet ve teselli, korku ve ümit, istek ve
cevap, yol ve yön, çatışma ve uzlaşma, sabır ve fevrilik, haykırış ve
suskunluk, bencillik ve diğergamlık, inşa ve yıkım, yöneliş ve terk, unutuş ve
hatırlayış, idare ve siyaset, direnç ve direniş, inat ve ikna, kaçış ve dönüş, veda
ve vuslat, sevinç ve yas, müjde ve başsağlığı, duvar ve pencere, kilit ve
anahtar. Yolculuk da bir şekilde hep bunlara ilişkin. Ödev de vardır. Ödev ve biz,
birbirimizi yerine getiririz.
Evde bulamadıklarımızın varlığını bile bilmeyiz de bazen, yolculukta
keşfederiz onu ve ona olan ihtiyacımızı. Sık sık başkalarının başka anlam dünyalarından
getirdiklerini kendimize ihtiyaç kılar, sonra dönüp onun evdeki yokluğunu
keşfeder, böylece yoksunluğu önce kendimize, sonra eve taşırız. Yukarıda sayılanların
hepsine teşmil edebiliriz bunu. Yani evimiz yolculuğumuzu şekillendirdiği kadar
yolculuğumuz da -her zaman evimizi değil ama- evimizle olan bağımızı
şekillendirebilir. Bu itibarla hafıza geride kalanların bizdeki yerinden ibaret
değildir. Orası sürekli girip çıktığımız, sık sık eşyaların yerini ve rengini
değiştirdiğimiz bir mekândır. Bazen yeni gelenler eskilerle bütünleşir, öyle ki
hep oraya konulmayı bekliyormuş gibidir. Bazen de biri diğerinin yanında
sırıtır yahut değersizleşir. Kimi zaman da önceki bütünleşmeler veya sırıtmalar
zıddına inkılap eder. Kendimiz hakkındaki hükümlerimiz de buna dahil.
Evde değerli olan yolda değersiz, evde faydalı olan yolda
zararlı, evde gerekli olan yolda gereksiz, evde iyi olan yolda kötü olabilir. Veya
tam tersi. Bir noktada yol dahi müstakil/bağımsız olmasa da muhtar/özerk
hikayesini doğurur ve yolun bir yerinde “öyle” olan, başka yerinde “böyle”
olabilir. Gelgelelim hiçbirinin hükmü ve izahı mutlak değildir. Yol boyunca
nispetler devam eder; kişiler, şeyler ve hadiseler mütemadiyen birbirine yaklaşıp
birbirinden uzaklaşır, kendimizle hem bunlar arasında kurduğumuz anlam bağının ve
bu bağdaki konumumuzun hem de hafızayla irtibatlı şekilde geçmişe dönük konumumuzun/değerimizin/önemimizin
niteliği değişir. İşte acı, bu değişim seyrinde ortaya çıkar. Değişimin sıklığı
da acının sıklığı anlamına gelir. Modern toplumda bu sıklık belki tarihte hiç
olmadığı kadar fazla olduğundan, modern insanın acıyla ilişkisi insan soyunun
geri kalanıyla karşılaştırması ve tarifi zor bir mahiyet arz eder. İşbu ilişki
ve bu zorluk modern insanın hazza kaçışlarını, kendini yalıtmasını, narsisizme seyreden
güçlü benlik algısını yahut bu yöndeki talebini, dışarıdaki gerçekliği yadsıyan
bir tür parakosmos kurmasını ve orada kendi değerini, bundan doğacak huzur ve
mutluluk imkânını kendisine teslim edişini açıklayabilir.
Yorumlar
Yorum Gönder