Ana içeriğe atla

Muhafazakârın Ümmeti

Kavramların anlam örgüsü balıkçı ağına benzer. (Einar Wigen). Ağdaki her düğüm kavrama dair bir çağrışım ya da göstergeyi ifade eder. Kavramlar tarihseldirler, kullanıldıkları ortamın dil oyunlarından etkilenirler. Ümmet kavramı da bu niteliklerden müstağni değil. Bununla birlikte İslâm’ın kavram dünyasının birbirini bütünleyen ‘metin ve siyer’ merkezli oluşu, yani her defasında kendisine dönülebilen ve bizzat metnin kendisi tarafından dönülmesi istenen anlam sabitleyici semantik merkezlerin varlığı Müslümanların zihin dünyasını bütün tarihsel müdahalelere ve mesafelere rağmen çekirdek anlamlara rapteder. Bu ise anlamdan ayrı düşünemeyeceğimiz eylemin yeniden üretilebilmesine imkân sağlar. Ümmet kavramı da bütün tarihsel politik, sosyal ve iktisadi farklılaşmalara rağmen eylem üretme kapasitesini böylece korur.

İçinde bulunduğu politik, sosyal ve iktisadi yapıyı verili kabul ederek düşünce ve eylem zemini kılan muhafazakâr ise iki nedenden dolayı söz konusu eylem kapasitesinden yoksun kalır ve zamanla anlam bağını yitirir:

-Muhafazakâr içinde yaşadığı yapıyla inanç önermelerine tabi olduğu dinin anlam dünyası arasındaki derin çelişkileri görmez yahut görmezden gelir.

-Muhafazakâr, mevcudu anlam ve eylem zemini olarak almakla dinin bu zeminde anlaşılması ve tecrübe edilmesine elverecek biçimde yorumlanmasının gerekliliğine zımnen ikna olmuştur yahut karar vermiştir.

Tespitlerimizi Türkiye özelinde somutlaştıracak olursak; modern devlet aygıtının, modern toplum projesinin ve kapitalizmin kökleşmesi ve bunların farklı boyutlardaki çok çeşitli etkilerinin giderek kendini göstermesiyle Türkiye muhafazakârları da anlam ve eylem alanlarının sınırlarını ve mahiyetini bu seyir doğrultusunda yeniden yorumladılar. Modern devletin bürokratik çarklarında, akademide ve piyasada varlık göstermenin yadsınamaz şartı olan ‘meşruiyet’i sağlama sürecinde muhafazakârlar tıpkı 19.yüzyılda Osmanlı elitlerinin modern uluslararası düzende kabul görme ve beka kaygısını dönemin güç dengelerinde doğru kartı oynayarak dindirme amacına matuf bir çeviri faaliyetine girişmeleri gibi bir ‘dil içi çeviri’ faaliyetinde bulundular.

Bizim gayet aşina olduğumuz hatta içtenlikle benimsediğimiz medeniyet (civilization), terakki/ilerleme (progress), vatan (fatherland), millet (nation) gibi kavramlar bahsi geçtiği üzere esasen 19.yüzyılda Osmanlı elitlerinin pragmatik amaçlarla giriştikleri dilsel bağdaştırma çabalarının neticesinde anlam dünyamızın merkezine oturmuştur. Dil içi çeviri ise kadimden beri var olan kavramların yeni yapılara uyumlu hale getirilmesi olduğundan anlam kaymaları ve çağrışım uyarlamaları örneğin ‘civilization’ kadar bariz değildir. Değişimi açığa çıkarmak için iki koldan hareket etmemiz gerekiyor:

-Ümmetin metin ve siyer kaynaklı anlam çekirdeğinin tespiti

-Mevcut yapının ümmet kavramında değişime yol açan nitelikleri

Bu bir makale olmadığı için ilk maddeye okuyucunun zaten bildiği hadis ve ayetleri alt alta yazmaya gerek olmadığı kanaatindeyim. Müslümanları bir vücudun azası olarak gören, kardeşlik hukukunu vurgulayan, ‘leyse minna’ (bizden değildir) ile net sınırlar çizen hadisler ve ümmetin insanlık tarihindeki rolünü tespit eden ayetler; bunlar bize ümmetin siyasi, hukuki, iktisadi, içtimai, askeri vs. boyutlarıyla bir ortak yaşam biçimini işaret ettiğini söyler. Orta zamanlar tarihinde ilk bakışta açıkça ayrılık gibi görülen hanedan siyasetinin aslında ümmet kavramının anlam çekirdeğine ilişmeyen, ilgili tarihsel dönemin şartlarıyla izah edilebilecek vakalar olduğu gerçeği ayrı bir başlığın konusu olduğundan şimdilik bunu böylece ifade etmekle yetinelim.

Ne var ki mevcut yapı; siyasi olarak onun modern devleti, iktisadi olarak kapitalizmi, sosyopolitik anlamda onun toplumu ve ulusu/milleti ümmetin anlam çekirdeğine ilişerek onu tahrif eder. Muhafazakârın ne yârdan ne serden vazgeçebilen ikircikli tutumu onu ümmet kavramını fevkalâde tarihselleştirmeye sevk eder. Bununla birlikte terim olarak ümmet varlığını korur. ‘Uyarlanmış ümmet’te Afrika ve Asya Müslümanları ulus devlet sınırları dışında kaldığı için ‘gönül coğrafya’sına dönüşür. Esenyurt ve Bağcılar ise bürokratik ve ekonomik ilişkilerin periferisinde kalır. Bu itibarla ümmet artık orta sınıf odaklı bir kavrama dönüşür.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Muhafazakâr Feminizmi

 Bu yazıda Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren gelişmeye başlayan, günümüzde dikkate şayan bir etki alanına erişen, teşhisinde geç kalınmış bir gölge ideolojiyi, muhafazakâr feminizmini anlatacağım. Gölge ideoloji diyorum zira bu feminizm türünün bütünlüklü, derinlikli ve özgün bir ajandası yok; onun yerine başka ideolojilerin, amaçların, ajandaların gölgesi niteliğinde olup onlara hizmet etmekten başka işlevi bulunmamaktadır. Muhafazakâr feminizmi, diğer feminizm türleriyle benzer şekilde, Batı’dan gelen neoliberalizm rüzgarından ciddi şekilde etkilenmiş, neoliberal değerler muhafazakâr feministleşmesinin temel dinamiklerini teşkil etmiştir. Bireycilik , birbirini besleyen başarıcılık ve kariyercilik , bu yolda benimsenen performansçılık ve rekabetçilik , insani ilişkiler ve evlilik de dahil olmak üzere yaşamın her alanına ve aşamasına maliyet ve fayda hesabıyla yaklaşan ‘ homo economicus ’ zihniyeti, girişimcilik ve görünürlük yoluyla kendini var etme anlayışı ve kaygıs...

Mektuplar 4

Bu mektupta evlilik hakkındaki güncel üç soruya cevap vermeye gayret edeceğim: 1- Evliliği bekleyen tehlikeler ve tehditler nelerdir? 2- Evlilik yolunda bir erkeğin odaklanması gereken temel kriterler nelerdir? 3- Kimle evlenilmez? Karamsarlıkla gerçekçilik arasında ince bir çizgi vardır. O çizgiyi ihlal etmeyi göze almak pahasına evliliğin ve ailenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yapısal düzeyde sıralayacağım: Modern eğitim, hukuk, ekonomi, toplumsal yapı, ana akım ve sosyal medya, modern şehir yaşamı ve tabi bütün bunlarla sarmaş dolaş bir ilişki içerisinde olan neoliberalizm.  Modern Eğitim Modern eğitimin iki temel işlevi vardır:  1- sekülerleştirici modern devlet ve toplum ideolojisini nesle aşılamak 2- kamu ve özel sektör alanlarında istihdama elverişli eleman yetiştirmek Dolayısıyla modern eğitimin tornasından geçmiş insanların duygu ve düşünce dünyasına güçlü bir sekülerleşme tohumu ekilmiş, zihinlerinde istihdam ve kariyer odağı geliştirilmiştir. Sekülerl...

İbn Haldun Üniversitesinde Kemalizm Hortlağı

  Geçtiğimiz 29 Ekim’de (2025) İbn Haldun Üniversitesi ana kampüsteki erkek öğrenci yurdunun pencerelerinden birine kalpaklı Mustafa Kemal resmi asıldığı görüldü. Bu münasebetsizlik haliyle bazı öğrencilerde rahatsızlığa yol açtı. Rahatsızlığın nedeni genel itibariyle bu eylemin geleneksel düşmanlıkları geri çağıran bir nitelikte olmasıydı. Ancak bu tür çağrı ve çağrışımlara derhal kapılmayıp meselenin arka yüzüne eğilmeyi daha sıhhatli buluyorum. Böylece Müslümanların kuvvet ve kabiliyetlerinin kör dövüşlerinde ve gölge bokslarında israf edilmesine mani olunabilir.  Milliyetçiliğin İki Hâli  Halihazırda Türkiye’de iki tür milliyetçilik var; 1) Merkezde, Bonapartizmin güdümündeki şovenist küçük burjuva milliyetçiliği  2) Çevrede, Kemalizmin hayaleti olarak hortlayan tepki milliyetçiliği. Cumhuriyet Türkiyesi’nde milliyetçilik/nasyonalizm, Kemalist kadronun iktidarı ele almasından itibaren uzun bir süre merkezin ideolojisi olarak kaldı. Millet-egemenlik-devlet kav...