Kavramların anlam örgüsü balıkçı ağına benzer. (Einar Wigen). Ağdaki her düğüm kavrama dair bir çağrışım ya da göstergeyi ifade eder. Kavramlar tarihseldirler, kullanıldıkları ortamın dil oyunlarından etkilenirler. Ümmet kavramı da bu niteliklerden müstağni değil. Bununla birlikte İslâm’ın kavram dünyasının birbirini bütünleyen ‘metin ve siyer’ merkezli oluşu, yani her defasında kendisine dönülebilen ve bizzat metnin kendisi tarafından dönülmesi istenen anlam sabitleyici semantik merkezlerin varlığı Müslümanların zihin dünyasını bütün tarihsel müdahalelere ve mesafelere rağmen çekirdek anlamlara rapteder. Bu ise anlamdan ayrı düşünemeyeceğimiz eylemin yeniden üretilebilmesine imkân sağlar. Ümmet kavramı da bütün tarihsel politik, sosyal ve iktisadi farklılaşmalara rağmen eylem üretme kapasitesini böylece korur.
İçinde bulunduğu politik, sosyal ve iktisadi yapıyı verili
kabul ederek düşünce ve eylem zemini kılan muhafazakâr ise iki nedenden dolayı
söz konusu eylem kapasitesinden yoksun kalır ve zamanla anlam bağını yitirir:
-Muhafazakâr içinde yaşadığı yapıyla inanç önermelerine tabi
olduğu dinin anlam dünyası arasındaki derin çelişkileri görmez yahut görmezden
gelir.
-Muhafazakâr, mevcudu anlam ve eylem zemini olarak almakla
dinin bu zeminde anlaşılması ve tecrübe edilmesine elverecek biçimde
yorumlanmasının gerekliliğine zımnen ikna olmuştur yahut karar vermiştir.
Tespitlerimizi Türkiye özelinde somutlaştıracak olursak; modern
devlet aygıtının, modern toplum projesinin ve kapitalizmin kökleşmesi ve
bunların farklı boyutlardaki çok çeşitli etkilerinin giderek kendini
göstermesiyle Türkiye muhafazakârları da anlam ve eylem alanlarının sınırlarını
ve mahiyetini bu seyir doğrultusunda yeniden yorumladılar. Modern devletin
bürokratik çarklarında, akademide ve piyasada varlık göstermenin yadsınamaz
şartı olan ‘meşruiyet’i sağlama sürecinde muhafazakârlar tıpkı 19.yüzyılda
Osmanlı elitlerinin modern uluslararası düzende kabul görme ve beka kaygısını
dönemin güç dengelerinde doğru kartı oynayarak dindirme amacına matuf bir çeviri
faaliyetine girişmeleri gibi bir ‘dil içi çeviri’ faaliyetinde bulundular.
Bizim gayet aşina olduğumuz hatta içtenlikle benimsediğimiz medeniyet
(civilization), terakki/ilerleme (progress), vatan (fatherland), millet (nation)
gibi kavramlar bahsi geçtiği üzere esasen 19.yüzyılda Osmanlı elitlerinin
pragmatik amaçlarla giriştikleri dilsel bağdaştırma çabalarının neticesinde
anlam dünyamızın merkezine oturmuştur. Dil içi çeviri ise kadimden beri var
olan kavramların yeni yapılara uyumlu hale getirilmesi olduğundan anlam
kaymaları ve çağrışım uyarlamaları örneğin ‘civilization’ kadar bariz değildir.
Değişimi açığa çıkarmak için iki koldan hareket etmemiz gerekiyor:
-Ümmetin metin ve siyer kaynaklı anlam çekirdeğinin tespiti
-Mevcut yapının ümmet kavramında değişime yol açan
nitelikleri
Bu bir makale olmadığı için ilk maddeye okuyucunun zaten
bildiği hadis ve ayetleri alt alta yazmaya gerek olmadığı kanaatindeyim.
Müslümanları bir vücudun azası olarak gören, kardeşlik hukukunu vurgulayan,
‘leyse minna’ (bizden değildir) ile net sınırlar çizen hadisler ve ümmetin
insanlık tarihindeki rolünü tespit eden ayetler; bunlar bize ümmetin siyasi,
hukuki, iktisadi, içtimai, askeri vs. boyutlarıyla bir ortak yaşam biçimini işaret
ettiğini söyler. Orta zamanlar tarihinde ilk bakışta açıkça ayrılık gibi
görülen hanedan siyasetinin aslında ümmet kavramının anlam çekirdeğine
ilişmeyen, ilgili tarihsel dönemin şartlarıyla izah edilebilecek vakalar olduğu
gerçeği ayrı bir başlığın konusu olduğundan şimdilik bunu böylece ifade etmekle
yetinelim.
Ne var ki mevcut yapı; siyasi olarak onun modern devleti,
iktisadi olarak kapitalizmi, sosyopolitik anlamda onun toplumu ve ulusu/milleti
ümmetin anlam çekirdeğine ilişerek onu tahrif eder. Muhafazakârın ne yârdan ne
serden vazgeçebilen ikircikli tutumu onu ümmet kavramını fevkalâde
tarihselleştirmeye sevk eder. Bununla birlikte terim olarak ümmet varlığını
korur. ‘Uyarlanmış ümmet’te Afrika ve Asya Müslümanları ulus devlet sınırları
dışında kaldığı için ‘gönül coğrafya’sına dönüşür. Esenyurt ve Bağcılar ise bürokratik
ve ekonomik ilişkilerin periferisinde kalır. Bu itibarla ümmet artık orta sınıf
odaklı bir kavrama dönüşür.
Yorumlar
Yorum Gönder