Ana içeriğe atla

Klasik Tasavvuftan Neo-Tasavvufa Ahlaki Kavramların Değişimi Üzerine Ön Düşünceler

Klasik tasavvufta nefis terbiyesi ve bu yolla Allah'ı bilmek esastır. Seyrüsülûkun temel gayesi ve nihayeti de bu doğrultudadır. Nefis terbiyesi sürecinde nefsin arınması gerektiği düşünülen birtakım hasletler vardır. Bu hasletler umumiyetle olumsuz kabul edilir. Kibir, haset, açgözlülük, öfke ve inatçılık bunlardan bazılarıdır. Bunlar nefs-i emmârenin tezahürlerindendir. Dolayısıyla nefs-i emmâreden nefs-i levvâmeye geçişte bu hasletlerden mümkün mertebe arınmak gerekir. Bunun yolu da nefsi terbiye etmektir.

Bu arınma süreci, şeyh ile mürid arasında mahrem boyutları olan bir süreçtir. Çünkü her kişinin nefsinin ortak yönleri bulunduğu gibi hususi yönleri de vardır. Tarikatın ortak alanında zikirler ve virdler söz konusudur. Bu virdler müridin içinde bulunduğu aşamaya göre artırılabilir veya yeni bir virde, yeni bir zikre geçilebilir. Diğer taraftan şeyh, umumi alandan farklı olarak hususi alanda müridine bireysel tavsiyeler verir. Çünkü onun hâlini anlar. Zaten tasavvuf bir hâl meselesidir. Müridin içinde bulunduğu hâli anlayıp ona göre tavsiye, nasihat veya tedipte bulunmak söz konusudur.

Peki, neo-tasavvufta durum nedir?

Neo-tasavvufu anlayabilmek için öncelikle güncel yapısal şartları değerlendirmemiz gerekiyor. Sosyal bilimsel terminolojiyle konuşacak olursak kapitalizm, modern devletler düzeni, modern toplum, endüstriyel toplum, modern şehir yaşantısı, tüketim kültürü, bireyselleşme, yalnızlaşma, neoliberalizm, performansçılık, teknik-ekonomi merkezli dünya görüşü ve insan yaşantısının bu merkez etrafında örgütlenmesi söz konusudur.

Burada modern bir bilim olan psikolojiye de değinmek gerekiyor. Psikolojinin önemli ölçüde modern toplumun çeşitli alanlarda ortaya çıkardığı sorunlara çözüm bulabilmek amacıyla geliştirildiğini ve kurumsallaştırıldığını söyleyebiliriz. Bununla psikolojinin ortaya çıkışını bütünüyle bu sorunlara bağlamıyorum. Fakat psikolojinin gelişmesinde ve kurumsallaşmasında modern toplumun ihtiyaçlarının önemli bir yeri vardır. Mesela 20. yüzyılın başlarında çalışma ve iş hayatına odaklanan psikoloji alanlarının gelişmesi ve kurumsallaşması, daha sonra savaşlar ve bunların ortaya çıkardığı sorunlar bu bakımdan değerlendirilebilir.

Diğer taraftan modern toplum içerisinde insan giderek yalnızlaşmaktadır. Geleneksel aile, klan, aşiret ve kabile yapıları parçalanmış, insan giderek daha yalnız, atomize olmuş bir birey hâline gelmiştir. Bu durumun da çeşitli psikolojik sorunları artırdığı söylenebilir. Dolayısıyla psikoloji, modern toplum içerisinde kendisine oldukça geniş bir faaliyet alanı bulmuştur.

Neo-tasavvufa geçişte de buna benzer bir durum söz konusudur. Neo-tasavvuf, bir bakıma psikolojinin işlevine benzer şekilde, modern insanın psikososyal problemlerine odaklanarak bir sığınma alanı teşkil etmeye başlamıştır. Tabii ki onu yalnızca bir sığınma alanı olarak nitelemek indirgemeci olacaktır. Bir sığınma alanı, rehabilitasyon alanı, yalnızlığın paylaşıldığı bir alan; insanın kendi bireyselliğinin kafesinden çıkıp kendi egosuna, benliğine olan mahkûmiyetinden bir an olsun sıyrıldığı, muvakkat olarak da olsa belli bir yapı içerisinde aidiyet duygusuyla kendisini teslim ettiği, kendisini bıraktığı, nefsinden geçtiği bir alan hâline gelmiştir. Bütün bu ifadelerin de ima ettiği üzere neo-tasavvuf, modern yalnızlığın, modern yalıtılmışlığın ve bunların beraberinde getirdiği çeşitli psikolojik sorunların ele alındığı bir alana dönüşmüştür.

Fakat burada başka işlevler de söz konusu olmuştur. Bunları başlangıçta yan işlevler olarak değerlendirebiliriz. Bununla birlikte kimi zaman bu işlevlerin doğrudan doğruya odak noktası hâline geldiği de görülmektedir.

Modern toplum birtakım marazlar doğurmaktadır. Bunlar şahsi psikolojik marazlar olabileceği gibi sosyolojik marazlar da olabilir. Neo-tasavvuf ise bunları yapısal bir durum olarak ele almak yerine, meselenin yapısal boyutunu, nesnel gerçekliğini öteleyerek yapısal sorunların kişide bıraktığı etkileri rehabilite etmeye yönelmektedir. Hatta kimi zaman yalnızca rehabilite etmekle kalmayıp bu etkileri bastırmaktadır.

Böylece toplumsal yapıdan kaynaklanan ruhî bunalımlar ve çeşitli rahatsızlıklar, örtük veya açık biçimde kişide başlayıp biten sorunlar olarak işaretlenmektedir. Kişi bu sorunların gerçek kaynaklarıyla ilgilenmekten alıkonularak kendisine, kendi benliğine odaklanmaya yönlendirilmektedir. Bu da aslında bireyselliğin başka bir türünü ortaya çıkarmaktadır.

Burada şöyle bir soru sorulabilir: Klasik tasavvuf bu tür sorunlarla ilgilenmiyor muydu?

Elbette ilgileniyordu. Mesela 12. yüzyılda yaşayan bir insanın da içinde bulunduğu sosyal alanda karşılaştığı problemlerden dolayı nefsinin etkilenmesi, bunun sonucunda birtakım marazların ortaya çıkması ve bunların tarikat içerisinde ele alınması söz konusu olabilirdi. Fakat bu, tasavvufun kitlesel ölçekte odaklandığı bir mesele değildi. Tasavvuf bu yönde işlevselleşmemişti.

Tasavvufun kitlesel bir boyutu yok muydu? Elbette vardı. Kıtlık ve savaş zamanlarında tasavvufi yapıların kitleleri rehabilite etme, onları bir arada tutma, tanzim etme ve belirli bir düzen içerisinde tutma işlevleri söz konusu olabilirdi. Ancak bugün bu işlevler neo-tasavvufta çok daha yoğun ve merkezî bir hâl almıştır.

Neo-tasavvufun başka bir işlevi daha vardır.

Klasik dönemde İslam toplulukları, Müslümanlar, umumiyetle şeriatın hâkimiyeti altında, şer'î bir paradigma içerisinde yaşamaktaydılar. Hukuki, sosyal ve iktisadi hayatın çeşitli boyutları büyük ölçüde şeriat paradigmasına uygun biçimde tanzim edilmekteydi. Dolayısıyla insanların dünya görüşleriyle yaşadıkları gerçekliğin büyük ölçüde uyumlu olduğunu söyleyebiliriz.

Fakat modern toplumda, sekülerleşmiş veya sekülerleştirilmiş toplumda, Müslümanın öğreti olarak benimsediği inanç esaslarının içerisinde yer alan şeriat paradigması artık toplumsal hayatı düzenleyen hâkim paradigma değildir. Bunun da ötesinde bu paradigma, Müslümanın güncel yaşantısıyla ve o yaşantıya yön veren nesnel gerçeklikle derin, ontolojik diyebileceğimiz çelişkiler, çatışmalar ve sürtüşmeler içermektedir.

Neo-tasavvufun işlevlerinden biri de bu çelişkileri, çatışmaları ve sürtüşmeleri daha zararsız hâle getirmektir. Başka bir ifadeyle iki paradigma arasındaki sürtüşmeyi azaltmaktır. Neo-tasavvuf burada bir ara motor, bir ara dişli işlevi görerek Müslümana daha uyumlu, daha yumuşak, daha sindirilebilir bir İslami yaşantı sunma imkânı sağlamaktadır.

İşte ahlaki kavramların değişimi meselesi de tam olarak bu bağlamlarda ortaya çıkmaktadır.

Modern toplum, bahsettiğimiz sebeplerden dolayı insan tekinde birtakım marazlar ve rahatsızlıklar meydana getirmektedir. Bunların mutlaka ruhî bunalımlar, psikolojik hastalıklar veya anksiyete bozuklukları olması gerekmiyor. Mesela uyumsuzluktan kaynaklanan öfke, radikalleşme, şikâyet ve yakınma hâli, çatışmanın insanın iç dünyasında oluşturduğu gerilimden kaynaklanan hiddet ve benzeri durumlar da söz konusu olabilir.

Neo-tasavvuf bu tür tezahürleri bastırmaya, yönlendirmeye, eritmeye, çözmeye veya parçalamaya yönelmektedir. Tabiri caizse tuzun suda eritilmesi gibi bu rahatsızlıkların eritilmesi yahut demirin tavında dövülmesi gibi kişinin benliğinin dövülmesi söz konusudur.

Burada esas mesele şudur: Kişinin modern toplumsal yapı ile benimsediği paradigma arasındaki çelişkiden, çatışmadan duyduğu rahatsızlık ve bunun dışavurumları, yeniden kişinin benliğine yöneltilmektedir.

Bir kişi, içerisinde bulunduğu çelişki ve çatışmalardan dolayı birtakım eylemsel veya söylemsel tezahürler gösterebilir. Neo-tasavvuf ise klasik ahlaki kavramları tabiri caizse silahlandırarak, onları kendi söylemsel silahının şarjörüne yerleştirip bu tezahürleri gösteren kişinin benliğine yöneltmektedir. Kibir, öfke, haset, büyüklenme, tahammülsüzlük, inatçılık ve benzeri kavramlar bu doğrultuda kullanılmaktadır.

Elbette bu tür tezahürlerin yalnızca bahsettiğimiz uyumsuzluk ve çatışmalardan doğduğunu söylemiyorum. Gerçekten de kişide bu tür olumsuz hasletler bulunabilir. Fakat bu da tek başına yeterince açıklayıcı değildir. Çünkü bu hasletlerin kendilerinin de toplumsal kaynakları olabilir. Bunlar kişinin kendi içerisinde, nefsinin kendiliğinden büyüttüğü şeyler olmaktan ziyade, yaşadığı tecrübelerin doğurduğu sonuçlar olarak ortaya çıkmış olabilir.

Yani söz konusu hasletler bireyde gerçekten mevcut olabilir. Fakat neo-tasavvufun burada yaptığı şey, bunların sosyal boyutlarıyla ilgilenmemek, hatta kimi zaman bilinçli biçimde sosyal, politik, ekonomik ve hukuki boyutlarını göz ardı ederek bu tür vakaları kişide başlayıp biten meseleler olarak ele almaktır.

Bu yaklaşım kişiye fevkalade geniş bir sorumluluk yüklemektedir. Hatta kişiye örtük biçimde bir irade ve kudret yüklemesi de yapılmaktadır.

Bu durum tasavvuf çevrelerinde sıkça karşılaştığımız bazı söylemlerle de çelişmektedir. Mesela insana irade ve kudret sahibi olanın esas itibarıyla Allah olduğu, asıl olanın Allah'ın muradı olduğu, insanın kendi iradesine ve kudretine fazla pay biçmemesi gerektiği, kendi benliğini bir hiç olarak görmesi gerektiği söylenmektedir. Esasında olumlu olarak değerlendirilebilecek bu söylemlere rağmen, kişinin kendisinden kaynaklanmayan toplumsal koşulların benliğinde meydana getirdiği etkilerden de yine kendisinin sorumlu tutulması söz konusudur.

Böylece kişiye örtük biçimde, kendi iradesinin ve kudretinin sınırlarını aşan bir sorumluluk yüklenmektedir.

Burada şöyle bir itiraz getirilebilir: Tasavvuf mesleğinin, bir seyrüsülûk yolu olarak tasavvufun görevi veya işlevi böyle tanımlanmamıştır ki. Tasavvuf bir sosyal bilimler enstitüsü değildir.

Bu itiraza karşılık şunu söyleyebiliriz: Kişinin nefsinin hangi etkenlerden dolayı bozulduğunu anlamak, onun seyrüsülûkunda nefsini ıslah etmek ve manevi mertebesini yükseltmek bakımından elzemdir. Eğer bu etkenler bilinmezse teşhis yanlış olabilir. Teşhis yanlış olduğunda hükmün, yönlendirmenin ve nasihatin de yanlış olması işten bile değildir.

Başka bir açıdan bakıldığında tasavvuf, her ne kadar bir sosyal bilimler enstitüsü değilse de aslında bir bakıma öyledir.

Çünkü tek tek kişilerin nefisleriyle ilgilenmek, aynı zamanda bir grupla, bir sosyal yapıyla ilgilenmek demektir. Mesela on beş müridi olan bir şeyh, aslında bir sosyal yapıyla ilgilenmektedir. Üstelik bu sosyal yapı, içerisinde bulunduğu daha büyük toplumsal yapıdan kopmuş değildir. Eğer bu topluluk hep birlikte inzivaya çekilmemiş, bir dağa, mağaraya, köye veya vadiye yerleşerek terk-i diyar eylememişse, daha büyük toplumsal yapının etkilerine maruz kalması kaçınılmazdır.

Dolayısıyla bu topluluğun ve onu meydana getiren bireylerin sosyal, iktisadi, hukuki ve siyasi yapılardan etkilenmesi de kaçınılmaz olacaktır.

Diğer taraftan tasavvufi yapıların tamamı olmasa da birçoğu, içerisinde bulundukları toplumsal alanda çeşitli biçimlerde varlık göstermektedir. Mesela Nakşibendîlerin halk içinde Hak ile beraber olmak düsturu bu bakımdan önemlidir. Nakşibendîlik, içerisinde bulunduğu sosyal mecrada varlık göstermekten, iktisadi, hukuki ve hatta politik alanlarda faaliyet göstermekten bütünüyle uzak duran bir tasavvuf anlayışına sahip değildir.

Dolayısıyla tasavvufi yapılar, kurumsal ve resmî anlamda birer sosyal bilimler enstitüsü olmasalar da kendi kendilerine yükledikleri misyonun bir gereği olarak örtük biçimde de olsa bir tür toplumsal bilgi ve uzmanlığa ihtiyaç duymaktadırlar.

Nihayetinde mesele, tasavvufun modern toplumsal sorunların tamamını çözmekle yükümlü olup olmadığı değildir. Mesele, nefis terbiyesini kendisine esas alan bir yolun, terbiye etmeye çalıştığı nefsin içerisinde bulunduğu şartları ve bu şartlardan nasıl etkilendiğini ne ölçüde dikkate aldığıdır.

Bu bakımdan neo-tasavvufta ahlaki kavramların değişimi, yalnızca kavramların anlamlarında meydana gelen bir değişim olarak ele alınamaz. Aynı zamanda bu kavramların hangi bağlamlarda, hangi amaçlarla ve ne tür işlevler üstlenerek kullanıldığıyla da ilgilidir. Klasik tasavvufta nefsin terbiyesine yönelik olarak kullanılan ahlaki kavramlar, neo-tasavvufta modern toplumsal yapının meydana getirdiği sorunların bireydeki tezahürlerini açıklamak, yönlendirmek ve kimi zaman bastırmak amacıyla kullanılabilmektedir.

Böylece toplumsal, iktisadi, hukuki ve siyasi boyutları bulunan meseleler, kişinin kendi nefsinde başlayıp biten ahlaki meselelere dönüştürülmektedir.


 Not: Bu yazı, yazarın konuşma dilinden yazı diline yapay zekâ kullanılarak aktarılmıştır. Bu işlem sırasında yazarın düşüncesi, üslübu, kavramsal çerçevesi ve konuyu işleyiş tarzı korunmuştur. 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Muhafazakâr Feminizmi

 Bu yazıda Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren gelişmeye başlayan, günümüzde dikkate şayan bir etki alanına erişen, teşhisinde geç kalınmış bir gölge ideolojiyi, muhafazakâr feminizmini anlatacağım. Gölge ideoloji diyorum zira bu feminizm türünün bütünlüklü, derinlikli ve özgün bir ajandası yok; onun yerine başka ideolojilerin, amaçların, ajandaların gölgesi niteliğinde olup onlara hizmet etmekten başka işlevi bulunmamaktadır. Muhafazakâr feminizmi, diğer feminizm türleriyle benzer şekilde, Batı’dan gelen neoliberalizm rüzgarından ciddi şekilde etkilenmiş, neoliberal değerler muhafazakâr feministleşmesinin temel dinamiklerini teşkil etmiştir. Bireycilik , birbirini besleyen başarıcılık ve kariyercilik , bu yolda benimsenen performansçılık ve rekabetçilik , insani ilişkiler ve evlilik de dahil olmak üzere yaşamın her alanına ve aşamasına maliyet ve fayda hesabıyla yaklaşan ‘ homo economicus ’ zihniyeti, girişimcilik ve görünürlük yoluyla kendini var etme anlayışı ve kaygıs...

Mektuplar 4

Bu mektupta evlilik hakkındaki güncel üç soruya cevap vermeye gayret edeceğim: 1- Evliliği bekleyen tehlikeler ve tehditler nelerdir? 2- Evlilik yolunda bir erkeğin odaklanması gereken temel kriterler nelerdir? 3- Kimle evlenilmez? Karamsarlıkla gerçekçilik arasında ince bir çizgi vardır. O çizgiyi ihlal etmeyi göze almak pahasına evliliğin ve ailenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yapısal düzeyde sıralayacağım: Modern eğitim, hukuk, ekonomi, toplumsal yapı, ana akım ve sosyal medya, modern şehir yaşamı ve tabi bütün bunlarla sarmaş dolaş bir ilişki içerisinde olan neoliberalizm.  Modern Eğitim Modern eğitimin iki temel işlevi vardır:  1- sekülerleştirici modern devlet ve toplum ideolojisini nesle aşılamak 2- kamu ve özel sektör alanlarında istihdama elverişli eleman yetiştirmek Dolayısıyla modern eğitimin tornasından geçmiş insanların duygu ve düşünce dünyasına güçlü bir sekülerleşme tohumu ekilmiş, zihinlerinde istihdam ve kariyer odağı geliştirilmiştir. Sekülerl...

İbn Haldun Üniversitesinde Kemalizm Hortlağı

  Geçtiğimiz 29 Ekim’de (2025) İbn Haldun Üniversitesi ana kampüsteki erkek öğrenci yurdunun pencerelerinden birine kalpaklı Mustafa Kemal resmi asıldığı görüldü. Bu münasebetsizlik haliyle bazı öğrencilerde rahatsızlığa yol açtı. Rahatsızlığın nedeni genel itibariyle bu eylemin geleneksel düşmanlıkları geri çağıran bir nitelikte olmasıydı. Ancak bu tür çağrı ve çağrışımlara derhal kapılmayıp meselenin arka yüzüne eğilmeyi daha sıhhatli buluyorum. Böylece Müslümanların kuvvet ve kabiliyetlerinin kör dövüşlerinde ve gölge bokslarında israf edilmesine mani olunabilir.  Milliyetçiliğin İki Hâli  Halihazırda Türkiye’de iki tür milliyetçilik var; 1) Merkezde, Bonapartizmin güdümündeki şovenist küçük burjuva milliyetçiliği  2) Çevrede, Kemalizmin hayaleti olarak hortlayan tepki milliyetçiliği. Cumhuriyet Türkiyesi’nde milliyetçilik/nasyonalizm, Kemalist kadronun iktidarı ele almasından itibaren uzun bir süre merkezin ideolojisi olarak kaldı. Millet-egemenlik-devlet kav...