Klasik tasavvufta nefis terbiyesi ve bu yolla Allah'ı bilmek esastır. Seyrüsülûkun temel gayesi ve nihayeti de bu doğrultudadır. Nefis terbiyesi sürecinde nefsin arınması gerektiği düşünülen birtakım hasletler vardır. Bu hasletler umumiyetle olumsuz kabul edilir. Kibir, haset, açgözlülük, öfke ve inatçılık bunlardan bazılarıdır. Bunlar nefs-i emmârenin tezahürlerindendir. Dolayısıyla nefs-i emmâreden nefs-i levvâmeye geçişte bu hasletlerden mümkün mertebe arınmak gerekir. Bunun yolu da nefsi terbiye etmektir.
Bu arınma süreci, şeyh ile mürid arasında mahrem boyutları olan bir
süreçtir. Çünkü her kişinin nefsinin ortak yönleri bulunduğu gibi hususi
yönleri de vardır. Tarikatın ortak alanında zikirler ve virdler söz konusudur.
Bu virdler müridin içinde bulunduğu aşamaya göre artırılabilir veya yeni bir
virde, yeni bir zikre geçilebilir. Diğer taraftan şeyh, umumi alandan farklı
olarak hususi alanda müridine bireysel tavsiyeler verir. Çünkü onun hâlini
anlar. Zaten tasavvuf bir hâl meselesidir. Müridin içinde bulunduğu hâli
anlayıp ona göre tavsiye, nasihat veya tedipte bulunmak söz konusudur.
Peki, neo-tasavvufta durum nedir?
Neo-tasavvufu anlayabilmek için öncelikle güncel yapısal şartları
değerlendirmemiz gerekiyor. Sosyal bilimsel terminolojiyle konuşacak olursak
kapitalizm, modern devletler düzeni, modern toplum, endüstriyel toplum, modern
şehir yaşantısı, tüketim kültürü, bireyselleşme, yalnızlaşma, neoliberalizm,
performansçılık, teknik-ekonomi merkezli dünya görüşü ve insan yaşantısının bu
merkez etrafında örgütlenmesi söz konusudur.
Burada modern bir bilim olan psikolojiye de değinmek gerekiyor. Psikolojinin
önemli ölçüde modern toplumun çeşitli alanlarda ortaya çıkardığı sorunlara
çözüm bulabilmek amacıyla geliştirildiğini ve kurumsallaştırıldığını
söyleyebiliriz. Bununla psikolojinin ortaya çıkışını bütünüyle bu sorunlara
bağlamıyorum. Fakat psikolojinin gelişmesinde ve kurumsallaşmasında modern
toplumun ihtiyaçlarının önemli bir yeri vardır. Mesela 20. yüzyılın başlarında
çalışma ve iş hayatına odaklanan psikoloji alanlarının gelişmesi ve
kurumsallaşması, daha sonra savaşlar ve bunların ortaya çıkardığı sorunlar bu
bakımdan değerlendirilebilir.
Diğer taraftan modern toplum içerisinde insan giderek yalnızlaşmaktadır.
Geleneksel aile, klan, aşiret ve kabile yapıları parçalanmış, insan giderek
daha yalnız, atomize olmuş bir birey hâline gelmiştir. Bu durumun da çeşitli
psikolojik sorunları artırdığı söylenebilir. Dolayısıyla psikoloji, modern
toplum içerisinde kendisine oldukça geniş bir faaliyet alanı bulmuştur.
Neo-tasavvufa geçişte de buna benzer bir durum söz konusudur. Neo-tasavvuf,
bir bakıma psikolojinin işlevine benzer şekilde, modern insanın psikososyal
problemlerine odaklanarak bir sığınma alanı teşkil etmeye başlamıştır. Tabii ki
onu yalnızca bir sığınma alanı olarak nitelemek indirgemeci olacaktır. Bir
sığınma alanı, rehabilitasyon alanı, yalnızlığın paylaşıldığı bir alan; insanın
kendi bireyselliğinin kafesinden çıkıp kendi egosuna, benliğine olan
mahkûmiyetinden bir an olsun sıyrıldığı, muvakkat olarak da olsa belli bir yapı
içerisinde aidiyet duygusuyla kendisini teslim ettiği, kendisini bıraktığı,
nefsinden geçtiği bir alan hâline gelmiştir. Bütün bu ifadelerin de ima ettiği
üzere neo-tasavvuf, modern yalnızlığın, modern yalıtılmışlığın ve bunların beraberinde
getirdiği çeşitli psikolojik sorunların ele alındığı bir alana dönüşmüştür.
Fakat burada başka işlevler de söz konusu olmuştur. Bunları başlangıçta yan
işlevler olarak değerlendirebiliriz. Bununla birlikte kimi zaman bu işlevlerin
doğrudan doğruya odak noktası hâline geldiği de görülmektedir.
Modern toplum birtakım marazlar doğurmaktadır. Bunlar şahsi psikolojik
marazlar olabileceği gibi sosyolojik marazlar da olabilir. Neo-tasavvuf ise
bunları yapısal bir durum olarak ele almak yerine, meselenin yapısal boyutunu,
nesnel gerçekliğini öteleyerek yapısal sorunların kişide bıraktığı etkileri
rehabilite etmeye yönelmektedir. Hatta kimi zaman yalnızca rehabilite etmekle
kalmayıp bu etkileri bastırmaktadır.
Böylece toplumsal yapıdan kaynaklanan ruhî bunalımlar ve çeşitli
rahatsızlıklar, örtük veya açık biçimde kişide başlayıp biten sorunlar olarak
işaretlenmektedir. Kişi bu sorunların gerçek kaynaklarıyla ilgilenmekten
alıkonularak kendisine, kendi benliğine odaklanmaya yönlendirilmektedir. Bu da
aslında bireyselliğin başka bir türünü ortaya çıkarmaktadır.
Burada şöyle bir soru sorulabilir: Klasik tasavvuf bu tür sorunlarla
ilgilenmiyor muydu?
Elbette ilgileniyordu. Mesela 12. yüzyılda yaşayan bir insanın da içinde
bulunduğu sosyal alanda karşılaştığı problemlerden dolayı nefsinin etkilenmesi,
bunun sonucunda birtakım marazların ortaya çıkması ve bunların tarikat
içerisinde ele alınması söz konusu olabilirdi. Fakat bu, tasavvufun kitlesel
ölçekte odaklandığı bir mesele değildi. Tasavvuf bu yönde işlevselleşmemişti.
Tasavvufun kitlesel bir boyutu yok muydu? Elbette vardı. Kıtlık ve savaş
zamanlarında tasavvufi yapıların kitleleri rehabilite etme, onları bir arada
tutma, tanzim etme ve belirli bir düzen içerisinde tutma işlevleri söz konusu
olabilirdi. Ancak bugün bu işlevler neo-tasavvufta çok daha yoğun ve merkezî
bir hâl almıştır.
Neo-tasavvufun başka bir işlevi daha vardır.
Klasik dönemde İslam toplulukları, Müslümanlar, umumiyetle şeriatın
hâkimiyeti altında, şer'î bir paradigma içerisinde yaşamaktaydılar. Hukuki,
sosyal ve iktisadi hayatın çeşitli boyutları büyük ölçüde şeriat paradigmasına
uygun biçimde tanzim edilmekteydi. Dolayısıyla insanların dünya görüşleriyle
yaşadıkları gerçekliğin büyük ölçüde uyumlu olduğunu söyleyebiliriz.
Fakat modern toplumda, sekülerleşmiş veya sekülerleştirilmiş toplumda,
Müslümanın öğreti olarak benimsediği inanç esaslarının içerisinde yer alan
şeriat paradigması artık toplumsal hayatı düzenleyen hâkim paradigma değildir.
Bunun da ötesinde bu paradigma, Müslümanın güncel yaşantısıyla ve o yaşantıya
yön veren nesnel gerçeklikle derin, ontolojik diyebileceğimiz çelişkiler,
çatışmalar ve sürtüşmeler içermektedir.
Neo-tasavvufun işlevlerinden biri de bu çelişkileri, çatışmaları ve
sürtüşmeleri daha zararsız hâle getirmektir. Başka bir ifadeyle iki paradigma
arasındaki sürtüşmeyi azaltmaktır. Neo-tasavvuf burada bir ara motor, bir ara
dişli işlevi görerek Müslümana daha uyumlu, daha yumuşak, daha sindirilebilir
bir İslami yaşantı sunma imkânı sağlamaktadır.
İşte ahlaki kavramların değişimi meselesi de tam olarak bu bağlamlarda
ortaya çıkmaktadır.
Modern toplum, bahsettiğimiz sebeplerden dolayı insan tekinde birtakım
marazlar ve rahatsızlıklar meydana getirmektedir. Bunların mutlaka ruhî
bunalımlar, psikolojik hastalıklar veya anksiyete bozuklukları olması
gerekmiyor. Mesela uyumsuzluktan kaynaklanan öfke, radikalleşme, şikâyet ve
yakınma hâli, çatışmanın insanın iç dünyasında oluşturduğu gerilimden
kaynaklanan hiddet ve benzeri durumlar da söz konusu olabilir.
Neo-tasavvuf bu tür tezahürleri bastırmaya, yönlendirmeye, eritmeye, çözmeye
veya parçalamaya yönelmektedir. Tabiri caizse tuzun suda eritilmesi gibi bu
rahatsızlıkların eritilmesi yahut demirin tavında dövülmesi gibi kişinin
benliğinin dövülmesi söz konusudur.
Burada esas mesele şudur: Kişinin modern toplumsal yapı ile benimsediği
paradigma arasındaki çelişkiden, çatışmadan duyduğu rahatsızlık ve bunun
dışavurumları, yeniden kişinin benliğine yöneltilmektedir.
Bir kişi, içerisinde bulunduğu çelişki ve çatışmalardan dolayı birtakım
eylemsel veya söylemsel tezahürler gösterebilir. Neo-tasavvuf ise klasik ahlaki
kavramları tabiri caizse silahlandırarak, onları kendi söylemsel silahının
şarjörüne yerleştirip bu tezahürleri gösteren kişinin benliğine yöneltmektedir.
Kibir, öfke, haset, büyüklenme, tahammülsüzlük, inatçılık ve benzeri kavramlar
bu doğrultuda kullanılmaktadır.
Elbette bu tür tezahürlerin yalnızca bahsettiğimiz uyumsuzluk ve
çatışmalardan doğduğunu söylemiyorum. Gerçekten de kişide bu tür olumsuz
hasletler bulunabilir. Fakat bu da tek başına yeterince açıklayıcı değildir.
Çünkü bu hasletlerin kendilerinin de toplumsal kaynakları olabilir. Bunlar
kişinin kendi içerisinde, nefsinin kendiliğinden büyüttüğü şeyler olmaktan
ziyade, yaşadığı tecrübelerin doğurduğu sonuçlar olarak ortaya çıkmış olabilir.
Yani söz konusu hasletler bireyde gerçekten mevcut olabilir. Fakat
neo-tasavvufun burada yaptığı şey, bunların sosyal boyutlarıyla ilgilenmemek,
hatta kimi zaman bilinçli biçimde sosyal, politik, ekonomik ve hukuki
boyutlarını göz ardı ederek bu tür vakaları kişide başlayıp biten meseleler
olarak ele almaktır.
Bu yaklaşım kişiye fevkalade geniş bir sorumluluk yüklemektedir. Hatta
kişiye örtük biçimde bir irade ve kudret yüklemesi de yapılmaktadır.
Bu durum tasavvuf çevrelerinde sıkça karşılaştığımız bazı söylemlerle de
çelişmektedir. Mesela insana irade ve kudret sahibi olanın esas itibarıyla
Allah olduğu, asıl olanın Allah'ın muradı olduğu, insanın kendi iradesine ve
kudretine fazla pay biçmemesi gerektiği, kendi benliğini bir hiç olarak görmesi
gerektiği söylenmektedir. Esasında olumlu olarak değerlendirilebilecek bu
söylemlere rağmen, kişinin kendisinden kaynaklanmayan toplumsal koşulların
benliğinde meydana getirdiği etkilerden de yine kendisinin sorumlu tutulması
söz konusudur.
Böylece kişiye örtük biçimde, kendi iradesinin ve kudretinin sınırlarını
aşan bir sorumluluk yüklenmektedir.
Burada şöyle bir itiraz getirilebilir: Tasavvuf mesleğinin, bir seyrüsülûk
yolu olarak tasavvufun görevi veya işlevi böyle tanımlanmamıştır ki. Tasavvuf
bir sosyal bilimler enstitüsü değildir.
Bu itiraza karşılık şunu söyleyebiliriz: Kişinin nefsinin hangi etkenlerden
dolayı bozulduğunu anlamak, onun seyrüsülûkunda nefsini ıslah etmek ve manevi
mertebesini yükseltmek bakımından elzemdir. Eğer bu etkenler bilinmezse teşhis
yanlış olabilir. Teşhis yanlış olduğunda hükmün, yönlendirmenin ve nasihatin de
yanlış olması işten bile değildir.
Başka bir açıdan bakıldığında tasavvuf, her ne kadar bir sosyal bilimler
enstitüsü değilse de aslında bir bakıma öyledir.
Çünkü tek tek kişilerin nefisleriyle ilgilenmek, aynı zamanda bir grupla,
bir sosyal yapıyla ilgilenmek demektir. Mesela on beş müridi olan bir şeyh,
aslında bir sosyal yapıyla ilgilenmektedir. Üstelik bu sosyal yapı, içerisinde
bulunduğu daha büyük toplumsal yapıdan kopmuş değildir. Eğer bu topluluk hep
birlikte inzivaya çekilmemiş, bir dağa, mağaraya, köye veya vadiye yerleşerek
terk-i diyar eylememişse, daha büyük toplumsal yapının etkilerine maruz kalması
kaçınılmazdır.
Dolayısıyla bu topluluğun ve onu meydana getiren bireylerin sosyal,
iktisadi, hukuki ve siyasi yapılardan etkilenmesi de kaçınılmaz olacaktır.
Diğer taraftan tasavvufi yapıların tamamı olmasa da birçoğu, içerisinde
bulundukları toplumsal alanda çeşitli biçimlerde varlık göstermektedir. Mesela
Nakşibendîlerin halk içinde Hak ile beraber olmak düsturu bu bakımdan
önemlidir. Nakşibendîlik, içerisinde bulunduğu sosyal mecrada varlık
göstermekten, iktisadi, hukuki ve hatta politik alanlarda faaliyet göstermekten
bütünüyle uzak duran bir tasavvuf anlayışına sahip değildir.
Dolayısıyla tasavvufi yapılar, kurumsal ve resmî anlamda birer sosyal
bilimler enstitüsü olmasalar da kendi kendilerine yükledikleri misyonun bir
gereği olarak örtük biçimde de olsa bir tür toplumsal bilgi ve uzmanlığa
ihtiyaç duymaktadırlar.
Nihayetinde mesele, tasavvufun modern toplumsal sorunların tamamını çözmekle
yükümlü olup olmadığı değildir. Mesele, nefis terbiyesini kendisine esas alan
bir yolun, terbiye etmeye çalıştığı nefsin içerisinde bulunduğu şartları ve bu
şartlardan nasıl etkilendiğini ne ölçüde dikkate aldığıdır.
Bu bakımdan neo-tasavvufta ahlaki kavramların değişimi, yalnızca kavramların
anlamlarında meydana gelen bir değişim olarak ele alınamaz. Aynı zamanda bu
kavramların hangi bağlamlarda, hangi amaçlarla ve ne tür işlevler üstlenerek
kullanıldığıyla da ilgilidir. Klasik tasavvufta nefsin terbiyesine yönelik
olarak kullanılan ahlaki kavramlar, neo-tasavvufta modern toplumsal yapının
meydana getirdiği sorunların bireydeki tezahürlerini açıklamak, yönlendirmek ve
kimi zaman bastırmak amacıyla kullanılabilmektedir.
Böylece toplumsal, iktisadi, hukuki ve siyasi boyutları bulunan meseleler,
kişinin kendi nefsinde başlayıp biten ahlaki meselelere dönüştürülmektedir.
Yorumlar
Yorum Gönder