Ana içeriğe atla

Çöküşteki İslamcılık'ın Mahiyeti

 Daha evvel İslamcılık tabirinin ve bu tabire bindirilen kavramsal yükün sorunlarından bahsetmiştik. Özetlemek gerekirse, İslamcılık bir kelime olarak Islamism/Islamisme sözcüğünün çevirisidir. Ortaya çıktığı 19.yy öncesinde ağırlık olarak oryantalistlerin başvurduğu bir tabirdi ve "İslam"ı karşılamak amacıyla kullanılırdı. 19.yy’de ise giderek neşvünema bulan Fransız ve İngiliz emperyalizminin lügatinde işlevsel hale getirildi. Zamanla Dârü’l-İslâm’daki direngen güçlere işaret etmek üzere kullanılmaya başlanmasını buraya bağlamak mümkündür.

1870’lerde gündeme gelen, yerli bir anti-emperyalist kavram olan ‘İttihad-ı İslâm’, yani küreselleşen emperyalist güçlere karşı küresel bir birlik ve mukavemet teklifi. Bu anlayışın dünyayı ikiye bölen bir iması vardı: İngiltere’yi, Fransa’yı, Hollanda’yı, Rusya’yı içine alan emperyalist tasallutçular sınıfı ve bunlar karşısında topyekun mukavemete çağrılan Müslümanlar sınıfı. Tam da bunun üstüne, İngilizler kısa süre sonra II.Abdülhamit’in küresel mobilizasyon politikalarına “Pan-Islamism” diyecekler, Afrika ve Asya’da dolaşan casuslarının istihbarat raporlarında bu kavrama atıf yapılacaktı.

Ne var ki çeşitli nedenlerden dolayı ne İttihad-ı İslâm ne de “Pan-İslamism” arzu edilen neticeleri verebilmiş, I.Dünya Savaşı’nın akabinde ise önceden Dârü’l-İslâm olarak nitelenen birçok bölgede seküler ulus-devletler kurulmuştu.  “İslâmcı” tabirinin bu dönemden itibaren hem post factum yani tecrübe sonrası inşa edilmiş bir kavrama işaret ettiğini hem de bir etiket ve bir marjinalleştirme aracı olarak kullanılır olduğunu söyleyebiliriz. Günümüzde bazı Şeriatçı ve aktivist kesimlerin bu tabiri sahiplenmesi de bu bakımdan çok yönlü çelişkiler içerir. CIA’cı-MOSSAD’cı bir yaklaşımla İslamcılar, İslâm’ın sosyopolitik alanda tahakkuk ettirilmesini arzu eden, bu doğrultuda şiddete, ayrımcılığa ve baskı araçlarına başvurmaktan asla sakınmayan kesimlerdir. Özellikle terör örgütü listelerindeki organizasyonlar onlara göre İslamcı hüviyetindedir. Neticede İslâmcılık, tarihsel nitelemelerin ve mevcut etiketlerin Arap saçına dönmüş anlam yükünü birlikte taşır hale gelmiştir.
Gariptir ki bunca yüke rağmen İslamcılık ne bir teoriyi, ne bir programı, ne bir stratejiyi ne de birikimsel bir tecrübe ve bilinç alanını imler. Kavramı sahiplenenler açısından asıl vahamet de buradadır zaten. Bu kesimler “Ben İslamcıyım!” derken kendilerini kimden ayırıyorlar ve bu ayrım kimlerin işine geliyor? Hangi mirası devraldıklarını iddia ediyorlar? Bir miras devralmışlarsa neden bunu esaslı bir biçimde sunamıyor, yeni nesilleri bu doğrultuda aşılayamıyor, onlarda politik bilinç inşa edemiyorlar? Güncel toplumsal ve politik sorunlar hakkında eleştirel analiz geliştirebiliyorlar mı? Nostaljinin, romantizmin, histerik algılama biçiminin, hamasetin ötesine geçip mevcut varoluşa mukabele edebiliyorlar mı? Okumalarımdan ve gözlemlerimden yola çıkarak bu sorulara şahsen verdiğim cevap “hayır”dır. Bu hayır, konudan konuya tonu değişen, alt metinler içeren bir hayır olsa da neticede aslı değişmiyor. Öte yandan bu hayır, birtakım çabaları külliyen mahkûm eden değil, bu çabaların mevcuda ne kadar ilişebildiğini tartışmaya çağıran bir hayır’dır.

Yukarıda zikredilen bahislerde henüz bir yüzleşmeye gitmiyor olmasıyla “İslamcılık”, bir çöküşü tecrübe ediyor ve herhalde bunun öncelikli sorumlusu kendisini İslamcılık’a nispet edenlerdir. Bir tür neoliberalleşme seyrinden, bireyselleşmeden, bürokratikleşmeden etkilenen bazı “İslamcılar”da bırakınız hesaplaşma, yüzleşme cehdine gitmeyi, Sosyal Darwinistlerde gözlemleyebileceğimiz “ölen öldü, kalan sağlar başının çaresine baksın” tutumu görüyoruz. Bu tutum “İslamcılar”ın İslâm’ın komünal/cemaatçi mahiyetinden uzaklaştığını, İslamcılık’ın Marksçı tabirle kişi yahut grup odaklı menfaati önceleyen bir “burjuva ideolojisi”ne dönüştüğünü düşündürüyor. Kendilerine belirledikleri eğitim ve vaaz alanlarında hızla maddi ve manevi fanuslar inşa ederek bu alanda iki hayata, dünya ve ahiret hayatına ilişkin güvenlik duygusunu koruyor ve pekiştiriyor, bunu sağlamak için de İslâm’ın özellikle ilim, hikmet, takva kavramlarını araçsallaştırıyorlar. Bu onlara aynı zamanda bir kaçış alanı sağlıyor. Bu manzaranın elbette anlaşılır, makul, kendi çerçevesinde stratejik yanları var. Diğer taraftan özellikle ilim ve hikmet kavramlarıyla çelişen boyutları söz konusu. Bu çelişkinin temelinde söz konusu kavramların pasifizm yahut sahte bir aktivizm zemininde algılanması ve işlenmesi yer alır. “Ameller niyetlere göredir” hadisi bu çelişkiyi anlamlandırmada değerli okuyucuya epey yardımcı olacaktır.


Peki çöküş, yaşamda nasıl tezahür ediyor?

Hedef yoksunluğu, parlayıp sönen iştiyaklar, korkuların galip geldiği cürretkârlıklar, menfaatlerle fedakârlık ve diğergamlık arasında kalakalmalar, dilsizleşmeler, aslı olmayan çağrılar, içe kapanmalar, tarihe gömülmeler, güncel karşısında dumura uğramalar, neye dokunsam elim yanıyor paranoyaları, entelektüalizme ve akademik takıntılara indirgenmiş sözde bilinçlendirme çalışmaları, boğulanı kurtarayım derken daha da dibe itmeler, emanet alınan din otoritesini rant ve şehvet yolunda istismar etmeler, sahte kurtarıcılık davaları, hegemonyaya mukavemet gösterme iddiasının ne kadar güdük olduğunu ispatlarcasına liberal hegemonyanın vektörü haline gelmeler ve danışıklı dövüşler...


Ne Yapmalı? - Aşma Cehdi

Kuşkusuz bir badiredir, bir fetret biçimidir; dolayısıyla aşılabilir, atlatılabilir. Peki nasıl? Yüzleşerek. Muhatap olarak ve muhatap alarak. Bunlardan önce, biz kimiz ve ne istiyoruz? Sorularına samimi ve açık cevaplar vererek. Şahsiyet inşasına imkân veren bir mücadele yoluna girerek. Bizi kuşatan yapısal unsurları masaya yatırıp hem bunları hem de bunlar karşısındaki durumumuzu eleştirel analize tabi tutarak. Radikalleşerek. Radikalleşmek, bir üstadın çok güzel ifade ettiği üzere, meselelere kökünden vaziyet etmek, temellerin duruşmasına soyunmaktır. Bunun bir lüks değil bir zorunluluk olduğunu kavrayarak. Çünkü bu gidişatta genel bir çöküşün bütün fanusları kıracağı gayet öngörülebilir.

Ama belki de bu konuda fazla endişeye kapılmamak gerekir. Belki her şeyin olacağına vardığı gibi İslamcılık’ın da tıpkı muhafazakârlık gibi talihi mühürlenmiştir. Belki fanusları hiçbir uyarı, hiçbir eleştiri, hiçbir feveran, hiçbir yakarış ve hiçbir kavga kıramayacak olduğundan onu yani kırılmayı bize çöküş armağan edecektir.

Peki fark nedir? Şu veya bu şekilde çöküşü tecrübe edeceksek, “Ne Yapmalı?” Sorusunu sormanın, yüzleşmenin, mücadele etmenin ne anlamı var?

“Rabbim! Bana hikmet ver ve beni salihler arasına kat” duasını el duasına çevirmek mi?

“Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da yazdık ki yeryüzüne benim salih kullarım varis olacaktır.” Ayetinde geçen varislerden olabilmek mi?

“Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir.” Ayetine muhatap olmaktan kaçınmak mı?

“Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve savaş atları hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve bunlardan başka sizin bilmediğiniz, fakat Allah'ın bildiği diğer düşmanları caydırabilesiniz.” Emrini yerine getirmek mi?

Cevabı okuyucunun idrakine ve ufkuna kalıyor.

 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Muhafazakâr Feminizmi

 Bu yazıda Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren gelişmeye başlayan, günümüzde dikkate şayan bir etki alanına erişen, teşhisinde geç kalınmış bir gölge ideolojiyi, muhafazakâr feminizmini anlatacağım. Gölge ideoloji diyorum zira bu feminizm türünün bütünlüklü, derinlikli ve özgün bir ajandası yok; onun yerine başka ideolojilerin, amaçların, ajandaların gölgesi niteliğinde olup onlara hizmet etmekten başka işlevi bulunmamaktadır. Muhafazakâr feminizmi, diğer feminizm türleriyle benzer şekilde, Batı’dan gelen neoliberalizm rüzgarından ciddi şekilde etkilenmiş, neoliberal değerler muhafazakâr feministleşmesinin temel dinamiklerini teşkil etmiştir. Bireycilik , birbirini besleyen başarıcılık ve kariyercilik , bu yolda benimsenen performansçılık ve rekabetçilik , insani ilişkiler ve evlilik de dahil olmak üzere yaşamın her alanına ve aşamasına maliyet ve fayda hesabıyla yaklaşan ‘ homo economicus ’ zihniyeti, girişimcilik ve görünürlük yoluyla kendini var etme anlayışı ve kaygıs...

Mektuplar 4

Bu mektupta evlilik hakkındaki güncel üç soruya cevap vermeye gayret edeceğim: 1- Evliliği bekleyen tehlikeler ve tehditler nelerdir? 2- Evlilik yolunda bir erkeğin odaklanması gereken temel kriterler nelerdir? 3- Kimle evlenilmez? Karamsarlıkla gerçekçilik arasında ince bir çizgi vardır. O çizgiyi ihlal etmeyi göze almak pahasına evliliğin ve ailenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yapısal düzeyde sıralayacağım: Modern eğitim, hukuk, ekonomi, toplumsal yapı, ana akım ve sosyal medya, modern şehir yaşamı ve tabi bütün bunlarla sarmaş dolaş bir ilişki içerisinde olan neoliberalizm.  Modern Eğitim Modern eğitimin iki temel işlevi vardır:  1- sekülerleştirici modern devlet ve toplum ideolojisini nesle aşılamak 2- kamu ve özel sektör alanlarında istihdama elverişli eleman yetiştirmek Dolayısıyla modern eğitimin tornasından geçmiş insanların duygu ve düşünce dünyasına güçlü bir sekülerleşme tohumu ekilmiş, zihinlerinde istihdam ve kariyer odağı geliştirilmiştir. Sekülerl...

İbn Haldun Üniversitesinde Kemalizm Hortlağı

  Geçtiğimiz 29 Ekim’de (2025) İbn Haldun Üniversitesi ana kampüsteki erkek öğrenci yurdunun pencerelerinden birine kalpaklı Mustafa Kemal resmi asıldığı görüldü. Bu münasebetsizlik haliyle bazı öğrencilerde rahatsızlığa yol açtı. Rahatsızlığın nedeni genel itibariyle bu eylemin geleneksel düşmanlıkları geri çağıran bir nitelikte olmasıydı. Ancak bu tür çağrı ve çağrışımlara derhal kapılmayıp meselenin arka yüzüne eğilmeyi daha sıhhatli buluyorum. Böylece Müslümanların kuvvet ve kabiliyetlerinin kör dövüşlerinde ve gölge bokslarında israf edilmesine mani olunabilir.  Milliyetçiliğin İki Hâli  Halihazırda Türkiye’de iki tür milliyetçilik var; 1) Merkezde, Bonapartizmin güdümündeki şovenist küçük burjuva milliyetçiliği  2) Çevrede, Kemalizmin hayaleti olarak hortlayan tepki milliyetçiliği. Cumhuriyet Türkiyesi’nde milliyetçilik/nasyonalizm, Kemalist kadronun iktidarı ele almasından itibaren uzun bir süre merkezin ideolojisi olarak kaldı. Millet-egemenlik-devlet kav...