Ana içeriğe atla

Liberal Hegemonya Muhafazakâr Entelijansiyayı Nasıl Şekillendirdi? - Bir Zihniyetin Pek Kısa Tarihi

 Liberal hegemonya muhafazakâr entelijansiyayı nasıl şekillendirdi? Kuşkusuz bir yazıda etraflıca yanıtlanamayacak kadar şümullü bir sorudur bu. Hatta tatmin edici bir cevap için bir kitap yazmak gerekir. Belki de bu yazı bir vesile olacaktır, Allahualem. Konu hakkında bir kitap yazacak olsaydım herhalde ana başlıklar şu maddeler olurdu:

-Baskı altında politik olarak sağcılaşma

 -Antikomünist teşvik

- Baskıya karşı politik manevra

- Meşrulaşma çabası

-Ekonomik kaygılar ve hesaplar

Bu yazıyı da yukarıdaki maddeler merkezinde yazıyorum. Şöyle ki:

Yirmi üç yıllık tek parti döneminde uygulanan laisist baskıcı politikalar Anadolu ahalisini bu dönemin sonunda ilk “kurtarıcı” vesileye yani DP’ye ve Adnan Menderes’e sarılmaya sevk etti. Aynı süreçte, II.Dünya Savaşı sonrasında başlayan Soğuk Savaş’ta Türkiye’nin jeopolitik kaygılarla Batı Bloku'na çekilmesi ülkeyi siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel boyutlarda doğrudan liberal hegemonyanın nüfuz alanı haline getirecekti. ABD önderliğindeki Batı Bloku'nun SSCB önderliğindeki Doğu Bloku'nun karşı giriştiği mücadelenin bir alanı da “maneviyat” alanıydı; ateist ve materyalist Sovyetlere karşı Hristiyan, Yahudi ve Müslümanların teşkil edeceği bir ‘maneviyat cephesi’ öngörülüyordu. Bu doğrultuda, Türkiye’de modern endüstriyel şehirle tanışmaya başlayan Müslümanların ilk içtima teşebbüslerinden olan İlim Yayma Cemiyeti söz konusu cephede yerini almış veya orada konumlandırılmıştı. “Komünizm tehlikesi”ne karşı ilmî ve manevi mücadele vermeyi öncelikleri arasında sayan cemiyetin çeşitli siyasi mercilerden ve burjuvadan destek görmesinin nedeni de bu doğrultuda anlaşılmalıdır.

Kemalistlerin ve dönemin Türkiye sosyalistlerinin İslâm ve Müslümanlar karşısında belirlediği tutuma bakılırsa birçok Müslümanın neden Amerikancı politikaları ehven gördüğü gayet anlaşılabilir durmaktadır. Diğer taraftan bu yönelim Müslümanların liberal cepheyi şedit din düşmanları karşısında dengeleyici bir unsur olarak görmesinin ötesine geçerek bir siyasi, kültürel ve entelektüel alışkanlık haline gelmiş, liberal hegemonya tarafından aşılananların muhafazakârlaşarak yeni bir hibrit zihniyet ve bir habitus üretmesine yol açmıştır. Yeri gelmişken biz de bir olasılık sorusu soralım: Dönemin Müslümanları neden iki cephe dışında bir ‘Üçüncü Cephe’ ortaya koymadılar veya koyamadılar? Neden -en azından- Müslümanların özgün varoluşunu inşa edebilecekleri bir fikir ve eylem zemini inşa etmediler veya edemediler? Birileri bazı kalemlerin ve eylemcilerin bunu yaptığını iddia edebilir. Şu halde başka bir soru gündeme gelir: Neden bu zemin üzerinde yeni inşalara gidilmedi? Zemin mi iddia edildiği üzere müsait değildi yoksa zaman mı? Zemin müsait değildiyse yeni zeminler neden kurulmadı? Zaman müsait değildiyse o günden bugüne 10 yıllar geçmiş olması bize ne söyler? Devam ediyorum.

Bu yeni zihniyet ve habitusun yani muhafazakârlığın doğumuna vesile olan, onları besleyen diğer bir etken ise bazı Müslümanların mevcut yapıda var olma ve meşrulaşma kaygısıydı. “Muhafazakârın Ümmeti” başlıklı yazımızda bahsi geçtiği üzere söz konusu kaygı kalem ehli arasında yaygın bir dil içi tercüme faaliyetine yöneltti; İslâm’ın temel inanç önermelerinden tutun, siyerin anlatım biçimine, fıkhi ve terimlere kadar birçok kavramsal çerçeve liberal hegemonyaya eğimli veya rapt edilmiş bir semantik ağlara dönüştü. << Evet, siyer 20.yy’nin ikinci yarısında bir hegemonik anlam alanından başka bir hegemonik anlam alanına tercüme edilmiştir ve bugün ilahiyat fakültelerinde bu tercüme faaliyeti devam etmektedir. >> Bir yandan demokrasi, özgürlük, eşitlik, hoşgörü, refah, kalkınma, insan hakları, kadın hakları, serbest piyasa gibi liberal hegemonik kavramları İslâm müktesebatı içerisinde bulma yarışı başlamış, diğer yandan baskı, dayatma, ayrımcılık, kapalılık, dışlama gibi olumsuz çağrışımları olan eylem ve düşüncelerin İslâm’a da uygun olmadığını ispatlama çabası baş göstermişti.

En başta zikredilen beş maddeden dördü 2002’de muhafazakâr demokratların iktidara gelmesiyle birlikte şekillendirici etkisini daha yüksek düzeyde sürdürmeye devam etti. “Antikomünist teşvik” maddesi ise SSCB’nin dağılmasıyla birlikte eskisi kadar etkili olmasa da etkili olduğu dönemde eğitim görmüş; entelektüel dünyası, zihnî ve hissî alışkanlıkları, politik mücadele anlayışı bu etki altında biçimlenmiş, birtakım varoluşsal yatırımlar yaptığı sıralarda bu maddenin etkisine maruz kalmış olan siyasetçi, bürokrat, akademisyen, gazeteci, şair veya aktivistler muhafazakâr demokratların iktidarında kendilerine açılan alanda artık var olmayan bir tehlikeye karşı aldıklarını düşündükleri çok yönlü tedbir tavrını, korkuları, tepkisellikleri, etiketleri, zihinsel algoritmaları, yadsımaları, yok saymaları, şüpheleri yeni nesillere aktarmaya devam ettiler.

Bugün ne yazık ki muhafazakârların elinde yetişen nesillerin hâlâ sosyalist literatüre yabancı olmak şöyle dursun onu adeta öcü gibi görmesinin nedeni budur. Bu çevreden kimileri, kim bilir belki de aydın veya açık fikirli olmanın gereğini yerine getirmek adına, yaptıkları seminerlerde gençlere Marx’tan bahsetmiş olmayı ihmal etmiyorlar ancak bunun ötesinde bir tahlil cehdine de gitmiyorlar. Mesele sadece Marksist literatürle sınırlı kalmıyor elbette; ne Sovyet akademisi ne de Batı dışında kalan herhangi bir varoluş biçimi esaslı bir değerlendirmeye layık görülüyor. Bir çokkültürcülük tiyatrosu dahilinde “Bunlar da var bakınız!” denilmiyor değil ancak alt metinde “Bunları liberal hegemonyanın içerebileceği uygun bir söylem haline getirin, söyleyin ve geçin!” emri var.

Şu bir gerçek ki akademi, liberal hegemonyanın bir enformasyon ve endoktrinasyon aygıtıdır. Orada ‘kendi olarak, kendi kalarak’ var olma çabası önce varoluşu söyleme indirger sonra da o söylemi hegemonyanın bir enstrümanı haline getirir. Muhafazakâr entelijansiyanın geldiği nokta da budur. “Hiçbir faydası yok mudur bu akademinin yahu?” Elbette vardır ve o faydalara talip olunabilir ancak kediye yele takarak onu aslan yapamayacağınızı yahut pire basmış bir evi pireleri tek tek yakalayıp gözlerine pire tozu dökerek temizleyemeyeceğinizi bilmeniz gerekir.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Muhafazakâr Feminizmi

 Bu yazıda Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren gelişmeye başlayan, günümüzde dikkate şayan bir etki alanına erişen, teşhisinde geç kalınmış bir gölge ideolojiyi, muhafazakâr feminizmini anlatacağım. Gölge ideoloji diyorum zira bu feminizm türünün bütünlüklü, derinlikli ve özgün bir ajandası yok; onun yerine başka ideolojilerin, amaçların, ajandaların gölgesi niteliğinde olup onlara hizmet etmekten başka işlevi bulunmamaktadır. Muhafazakâr feminizmi, diğer feminizm türleriyle benzer şekilde, Batı’dan gelen neoliberalizm rüzgarından ciddi şekilde etkilenmiş, neoliberal değerler muhafazakâr feministleşmesinin temel dinamiklerini teşkil etmiştir. Bireycilik , birbirini besleyen başarıcılık ve kariyercilik , bu yolda benimsenen performansçılık ve rekabetçilik , insani ilişkiler ve evlilik de dahil olmak üzere yaşamın her alanına ve aşamasına maliyet ve fayda hesabıyla yaklaşan ‘ homo economicus ’ zihniyeti, girişimcilik ve görünürlük yoluyla kendini var etme anlayışı ve kaygıs...

Mektuplar 4

Bu mektupta evlilik hakkındaki güncel üç soruya cevap vermeye gayret edeceğim: 1- Evliliği bekleyen tehlikeler ve tehditler nelerdir? 2- Evlilik yolunda bir erkeğin odaklanması gereken temel kriterler nelerdir? 3- Kimle evlenilmez? Karamsarlıkla gerçekçilik arasında ince bir çizgi vardır. O çizgiyi ihlal etmeyi göze almak pahasına evliliğin ve ailenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yapısal düzeyde sıralayacağım: Modern eğitim, hukuk, ekonomi, toplumsal yapı, ana akım ve sosyal medya, modern şehir yaşamı ve tabi bütün bunlarla sarmaş dolaş bir ilişki içerisinde olan neoliberalizm.  Modern Eğitim Modern eğitimin iki temel işlevi vardır:  1- sekülerleştirici modern devlet ve toplum ideolojisini nesle aşılamak 2- kamu ve özel sektör alanlarında istihdama elverişli eleman yetiştirmek Dolayısıyla modern eğitimin tornasından geçmiş insanların duygu ve düşünce dünyasına güçlü bir sekülerleşme tohumu ekilmiş, zihinlerinde istihdam ve kariyer odağı geliştirilmiştir. Sekülerl...

İbn Haldun Üniversitesinde Kemalizm Hortlağı

  Geçtiğimiz 29 Ekim’de (2025) İbn Haldun Üniversitesi ana kampüsteki erkek öğrenci yurdunun pencerelerinden birine kalpaklı Mustafa Kemal resmi asıldığı görüldü. Bu münasebetsizlik haliyle bazı öğrencilerde rahatsızlığa yol açtı. Rahatsızlığın nedeni genel itibariyle bu eylemin geleneksel düşmanlıkları geri çağıran bir nitelikte olmasıydı. Ancak bu tür çağrı ve çağrışımlara derhal kapılmayıp meselenin arka yüzüne eğilmeyi daha sıhhatli buluyorum. Böylece Müslümanların kuvvet ve kabiliyetlerinin kör dövüşlerinde ve gölge bokslarında israf edilmesine mani olunabilir.  Milliyetçiliğin İki Hâli  Halihazırda Türkiye’de iki tür milliyetçilik var; 1) Merkezde, Bonapartizmin güdümündeki şovenist küçük burjuva milliyetçiliği  2) Çevrede, Kemalizmin hayaleti olarak hortlayan tepki milliyetçiliği. Cumhuriyet Türkiyesi’nde milliyetçilik/nasyonalizm, Kemalist kadronun iktidarı ele almasından itibaren uzun bir süre merkezin ideolojisi olarak kaldı. Millet-egemenlik-devlet kav...