Ana içeriğe atla

Sınıfsal Rekabet ve Din: Muhafazakârların Dinde Reform Süreci

Muhafazakârlar tarafından örtük bir fıkıh reformu yürütülüyor. M.Öztürk, M.İslamoğlu, C.Taslaman gibi isimler hedefe konularak çıkartılan çıngılar, “dinimizi tahrif ediyorlar!” feveranları işin "cambaza bak!" kısmı. Asıl dönüştürücü reform çok daha “içerden” gerçekleşiyor. “İçimizdekileri” reforma sevk eden saik ise sınıfsal rekabet. Bu rekabeti anlamak için bahsi geçen sınıfın hikayesini anlamak gerekiyor.

AKP’nin iktidara gelmesi Türkiye’deki burjuva devrimi seyrinde bir dönüm noktası oldu. 1980’li yıllardan itibaren belirgin şekilde yükselmeye başlayan taşralı orta sınıf, “kutlu yürüyüş”ünün önünde büyük bir engel buldu: Kemalizm barajı. Her ne kadar iki kesim arasında yükselen gerilimi her bir taraf kendi ideolojik çerçeveleriyle açıklasalar da esas mesele sınıf çatışmasıydı. Genç Türkiye’nin modern devlet aygıtına vaziyet eden her kimse o üretimden, vergiden, bürokrat olarak hazineden, makam ve yetkinin sağladığı imtiyazlardan aslan payını kapıyor, giderek sarmaş dolaş oldukları sermaye çevreleriyle de karşılıklı olarak birbirlerine ihsan ediyor, birbirlerini besliyorlardı. Bu süreç Türkiye’de sınıflaşmanın yeni biçimiydi.

Kapı tutucular (gatekeepers) orada dururken sınıfın yükselişi pek mümkün görünmüyordu. 28 Şubat’la birlikte ayan oldu ki Erbakan’ın yaptığı gibi “İslamcı” kimlikle siyaset meydanına çıkmak hem manevra alanını daraltıyor, hem söylemsel meşruiyetten önemli ölçüde mahrum bırakıyor hem de geniş ittifak ağları kurma kabiliyetini epey düşürüyordu. Unutmayınız, burada mesele İslâm değil bir ‘kendinde sınıf’ın yükselen taleplerinin Kemalist barajı aşmasıdır. Sınıfın mensuplarının kendilerini İslâm’a nispet ediyor olmaları manzarayı değiştirmiyor.

Neticede muhafazakâr demokratlar yükselen talepleri, Batı’yı, liberal ve Kürtçü çevreleri arkasına almak suretiyle geniş bir ittifak ağıyla Kemalist barajı dövmeye başladı. 2010’lara gelindiğinde artık Kemalist baraj yıkılmış, bürokrasinin ve pazarın imkânları sınıfın önüne serilmişti. Ancak aynı zamanda bir mesele her geçen gün giderek daha fazla kaşıntı yapmaya başlayacaktı: Modern devletin ve kapitalizmin imkânlarından faydalanmak şu veya bu şekilde sekülerleşmeye yol açıyor, bu iki yapının gerektirdiği iş ve ilişki biçimleri devralınan din çerçevesiyle sürüşmeye neden oluyor, çelişkiler ve çatlaklar giderek görünür hâle geliyordu. Bu durum aileden topluma, siyasetten ekonomiye, tüketimden paylaşıma birçok konu ve alanda tartışmalar üretmeye başladı.

2010’lu yıllarda sınıf bürokrasiye ve piyasaya olduğu gibi eğitim ve medya sektörüne de pekâlâ yayılmıştı. Dolayısıyla bir yandan yıkılmış olan Kemalist barajın artıklarıyla ilgilenirken diğer yandan din boyutundaki çelişkilere örtücü, uyumcu, sürtüşmeyi azaltıcı olmakla birlikte sınıfın konumunu koruyan ve pekiştiren dinî söylemler üretmeye başladılar. Demokrasi, cinsiyet eşitliği, ifşa kültürü, ihtilat, faiz, sermaye birikimi, aşırı zenginleşme, düşük ücretli istihdam, parlamenter ve medyatik desisecilik gibi konulara teviller getirmek üzere din anlatısını şekillendirmeye başladılar. İşte bizim örtük tarihselcilik dediğimiz bu dinde reform süreci de bahsi geçen sınıfsal rekabetin doğurduğu sözümona ihtiyaçlardan türemiştir. Dinî söylemlerin araçsallaştırılması veya fıkhın törpülenmesi meseleleri zaman zaman gündeme gelse de bunun sınıfsal rekabete tekabül ediyor oluşu henüz pek tartışılmadı. Bu yazının yeni tartışmalara vesile olması dileğiyle; ne sınıfsız ne de sınıfta kalın.

 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Muhafazakâr Feminizmi

 Bu yazıda Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren gelişmeye başlayan, günümüzde dikkate şayan bir etki alanına erişen, teşhisinde geç kalınmış bir gölge ideolojiyi, muhafazakâr feminizmini anlatacağım. Gölge ideoloji diyorum zira bu feminizm türünün bütünlüklü, derinlikli ve özgün bir ajandası yok; onun yerine başka ideolojilerin, amaçların, ajandaların gölgesi niteliğinde olup onlara hizmet etmekten başka işlevi bulunmamaktadır. Muhafazakâr feminizmi, diğer feminizm türleriyle benzer şekilde, Batı’dan gelen neoliberalizm rüzgarından ciddi şekilde etkilenmiş, neoliberal değerler muhafazakâr feministleşmesinin temel dinamiklerini teşkil etmiştir. Bireycilik , birbirini besleyen başarıcılık ve kariyercilik , bu yolda benimsenen performansçılık ve rekabetçilik , insani ilişkiler ve evlilik de dahil olmak üzere yaşamın her alanına ve aşamasına maliyet ve fayda hesabıyla yaklaşan ‘ homo economicus ’ zihniyeti, girişimcilik ve görünürlük yoluyla kendini var etme anlayışı ve kaygıs...

Mektuplar 4

Bu mektupta evlilik hakkındaki güncel üç soruya cevap vermeye gayret edeceğim: 1- Evliliği bekleyen tehlikeler ve tehditler nelerdir? 2- Evlilik yolunda bir erkeğin odaklanması gereken temel kriterler nelerdir? 3- Kimle evlenilmez? Karamsarlıkla gerçekçilik arasında ince bir çizgi vardır. O çizgiyi ihlal etmeyi göze almak pahasına evliliğin ve ailenin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yapısal düzeyde sıralayacağım: Modern eğitim, hukuk, ekonomi, toplumsal yapı, ana akım ve sosyal medya, modern şehir yaşamı ve tabi bütün bunlarla sarmaş dolaş bir ilişki içerisinde olan neoliberalizm.  Modern Eğitim Modern eğitimin iki temel işlevi vardır:  1- sekülerleştirici modern devlet ve toplum ideolojisini nesle aşılamak 2- kamu ve özel sektör alanlarında istihdama elverişli eleman yetiştirmek Dolayısıyla modern eğitimin tornasından geçmiş insanların duygu ve düşünce dünyasına güçlü bir sekülerleşme tohumu ekilmiş, zihinlerinde istihdam ve kariyer odağı geliştirilmiştir. Sekülerl...

İbn Haldun Üniversitesinde Kemalizm Hortlağı

  Geçtiğimiz 29 Ekim’de (2025) İbn Haldun Üniversitesi ana kampüsteki erkek öğrenci yurdunun pencerelerinden birine kalpaklı Mustafa Kemal resmi asıldığı görüldü. Bu münasebetsizlik haliyle bazı öğrencilerde rahatsızlığa yol açtı. Rahatsızlığın nedeni genel itibariyle bu eylemin geleneksel düşmanlıkları geri çağıran bir nitelikte olmasıydı. Ancak bu tür çağrı ve çağrışımlara derhal kapılmayıp meselenin arka yüzüne eğilmeyi daha sıhhatli buluyorum. Böylece Müslümanların kuvvet ve kabiliyetlerinin kör dövüşlerinde ve gölge bokslarında israf edilmesine mani olunabilir.  Milliyetçiliğin İki Hâli  Halihazırda Türkiye’de iki tür milliyetçilik var; 1) Merkezde, Bonapartizmin güdümündeki şovenist küçük burjuva milliyetçiliği  2) Çevrede, Kemalizmin hayaleti olarak hortlayan tepki milliyetçiliği. Cumhuriyet Türkiyesi’nde milliyetçilik/nasyonalizm, Kemalist kadronun iktidarı ele almasından itibaren uzun bir süre merkezin ideolojisi olarak kaldı. Millet-egemenlik-devlet kav...